Ziekteverwekker
Botulisme is een potentieel dodelijke ziekte bij mensen, andere zoogdieren, vogels, en vissen. Deze ziekte wordt veroorzaakt door vergiftiging met het toxine geproduceerd door de bacterie Clostridium botulinum. Dit toxine werkt in op het zenuwstelsel en blokkeert de communicatie tussen zenuwen en spieren, wat leidt tot de spierzwakte die overgaat in verlamming. Er bestaan zeven verschillende typen (A-G) van deze bacterie, ingedeeld op de soort toxine die ze produceren. Hoewel de Clostridium bacterie het toxine produceert, is het uiteindelijk de inname van het toxine en niet de infectie met de bacterie zelf wat de ziekte veroorzaakt.
Clostridia zijn een specifiek type bacteriën die gedijen in voedingsstofrijke omgevingen zonder zuurstof (anaëroob), zoals in rottend plantaardig materiaal of dierlijke kadavers. Een ander kenmerk van deze bacteriën is het vermogen om lange perioden in ongunstige omstandigheden (bijvoorbeeld voedselarme situaties) te overleven, zoals in bodems en sedimenten van plassen/meren door sporen te vormen. Deze sporen zijn inactieve vormen van de bacteriën die kunnen reactiveren wanneer de omstandigheden bacteriegroei ondersteunen; het is de actieve vorm die botulinetoxine produceert. Sommige menselijke activiteiten kunnen het risico op sporenactivering en toxineproductie verhogen, bijvoorbeeld het periodiek onder water zetten en droogvallen van wetlands of intensief gebruik van pesticiden, wat kan leiden tot de dood van vissen en vogels en daardoor meer kadavers oplevert die als substraat dienen voor bacteriegroei.
Gevoelige diersoorten
Verschillende diersoorten vertonen uiteenlopende gevoeligheid voor de 7 verschillende toxines. Over het algemeen veroorzaken typen A, B, E, en zelden F ziekte bij mensen. Type C wordt vaker in verband gebracht met ziekte bij veel zoogdiersoorten, waaronder paarden (ook getroffen door type B), runderen (ook getroffen door type D), honden en pluimvee (ook getroffen door type A). Type C-botulinetoxine is ook verantwoordelijk voor veel massale sterfgevallen bij wilde vogels, en aviaire botulisme wordt beschouwd als een van de belangrijkste ziekten bij trekvogels. Type E hangt vaak samen met ziekte en sterfte bij vissen, amfibieën en visetende vogels.
Honden, katten en varkens zijn over het algemeen relatief ongevoelig voor intoxicatie met botulinetoxines, hoewel er de laatste jaren enkele meldingen zijn geweest van individuele gevallen (type C) bij honden, mogelijk door inname van bedorven vlees of besmette kadavers van wilde dieren.
Symptomen dieren
Geïntoxiceerde dieren vertonen zwakte wat uiteindelijk leidt tot het niet meer kunnen staan, en kenmerkend een uitstekende tong. Het dier sterft meestal door verlamming van de ademhalingsspieren wat al kan gebeuren voordat klinische verschijnselen worden waargenomen. Vooral bij wilde dierenpopulaties, waar massale sterfte van vissen of watervogels vaak het eerste teken van intoxicatie is.
Besmetting dieren
Dieren raken geïntoxiceerd door inname van het voorgevormde botulinetoxine in besmet voedsel. Bij grazende dieren kan dit bijvoorbeeld gebeuren door het eten van vogelkadavers in grasland of hooi; bij visetende vogels kan dit het gevolg zijn van het eten van vis die zich heeft gevoed met materiaal dat botulinetoxine bevat; bij watervogels kan dit gebeuren door het eten van maden die zich hebben gevoed met viskadavers waarin C. botulinum-bacteriën actief het toxine aanmaakten.
Een andere vorm van botulisme, toxico-infectieus botulisme genoemd, ontstaat door de groei van C. botulinum-bacteriën in de weefsels van een levend dier. Omdat dit alleen kan gebeuren onder anaërobe omstandigheden, wordt deze vorm doorgaans alleen gezien bij bestaande weefselschade die de doorbloeding en dus de zuurstoftoevoer naar de locatie heeft belemmerd. Voorbeelden van mogelijke locaties zijn maagzweren, gebieden met weefselsterfte in de lever en darmen (mogelijk geassocieerd met parasitaire infecties), long- of navelabcessen, of huid- en spiergebieden die ernstig beschadigd zijn. Dit wordt beschouwd als equivalent aan wondbotulisme bij mensen.
Symptomen mens
Naast algemene zwakte met ademhalingsmoeilijkheden en uiteindelijk verlamming, behoren enkele van de meest opvallende symptomen van botulisme-intoxicatie bij mensen tot de effecten van het toxine op de zenuwen en spieren van het gezicht. Deze omvatten hangende oogleden, wazig zicht, onduidelijke spraak en slikproblemen.
Besmetting mensen
Botulinetoxine kan via elk slijmvliesoppervlak in het lichaam worden opgenomen, maar de meest voorkomende intoxicatieroute bij mensen is via het maag-darmkanaal na inname van onjuist geconserveerd of slecht bereid voedsel.
Voorzorgsmaatregelen
Omdat de sporen van C. botulinum overal in draslandgebieden voorkomen, is het onmogelijk om deze toxine producerende bacteriën uit te roeien. Milieumanagement kan echter helpen om de omstandigheden die geschikt zijn voor bacteriegroei en toxineproductie te verminderen. Dit kan bestaan uit het reguleren van het gebruik van pesticiden en het beperken van overstromings-/drainageprocedures om het sterven van grote aantallen vogels en vissen te voorkomen, en om ophoping van rottend materiaal tegen te gaan dat ideale groeiomstandigheden biedt voor deze bacteriën. Lokale overheden moeten regelmatig kadavers van wilde vogels en vissen monitoren en verwijderen, en huisdiereneigenaren moeten voorkomen dat hun dieren rottende dieren eten.
Suggesties voor het minimaliseren van het risico op intoxicatie met botulinetoxine bij mensen zijn beschikbaar op de website van het RIVM: https://lci.rivm.nl/richtlijnen/botulisme#preventie
Bronnen
Friend, M., Franson, J. C., & Ciganovich, E. A. (1999). Field manual of wildlife diseases: general field procedures and diseases of birds. Geological Survey (USGS).
Stämpfli, H. R. & Oliver-Espinosa, O.J. (2025). Botulism in animals. In Merck Veterinary Manual. Merck & Co., Inc. https://www.merckvetmanual.com/infectious-diseases/clostridial-diseases/botulism-in-animals